Статистическай суолталаах буолуу
«Суолталаах» диэн чиэһинэй көлүөһэҕэ сэдэх диэн суолталаах, «дьиҥнээх» да, «барыыстаах» да буолбатах.
0,05 p-суолта диэн чиэһинэй көлүөһэ маннык кэлтэгэй ойууну сүүрбэттэн биирдэ биэрэрэ. Сүүрбэ көлүөһэни көрдөххүтүнэ, биирэ түбэспиччэ тестэн ааһыа.
p-суолта диэн тугуй
Көлүөһэ чиэһинэй буоллаҕына, көстүбүттээҕэр кыра буолбатах отклонениены көрүү кыаҕаматематикаКыах (вероятность)Түмүк тахсар кыаҕа, 0-тан 1-гэ диэри эбэтэр 0%-тан 100%-ҥа диэри. Биир ахсаан: 1/37 = 2,70%.Толору ааҕыҥ →. Бу көлүөһэ туһунан буолбакка, сабаҕалааһыҥҥа олоҕурар дааннайдар туһунан этии. 0,03 p-суолталабораторияp-суолтаКөлүөһэ чиэһинэй буоллаҕына, көстүбүтүнээҕэр кыра буолбатах туораан тахсыыны көрөр кыах.Толору ааҕыҥ → маны этэр: чиэһинэй көлүөһэ итини 3% түгэнигэр оҥорор. Маны этэр буолбатах: көлүөһэ кэлтэгэй буолар кыаҕа 97%. Иккис этиигэ кэлтэгэй көлүөһэлэрлабораторияКэлтэгэй көлүөһэФизическэй итэҕэстэрин иһин сорох ячейкалара 1/37-тэн ордук тахсар көлүөһэ. Сэдэх, тыһыынчанан суруллубут эргитиилэринэн эрэ булуллар.Толору ааҕыҥ → төһө элбэхтэрин билиэххэ наада, оттон билиҥҥи казиноҕа кинилэр наһаа сэдэхтэр. Онон биир суолталаах түмүк булумньутааҕар түбэһиннэрии буолар кыаҕа быдан улахан.
Элбэх тэҥнээһин
Чиэһинэй көлүөһэҕэ ыытыллыбыт хас биирдиилээн тест 5% таһымынан ааһар кыаҕа 5%. Сүүрбэ көлүөһэни бэрэбиэркэлээтэххэ, биирэ ааһар. Биир көлүөһэни сүүрбэ кэм кэрчигэр бэрэбиэркэлээтэххэ, биирэ ааһар. Биир выборканы 37 ячейкатэрилЯчейкаРоторга нүөмэрдэммит 37 ячейкаттан биирдэстэрэ. Эмиэ: хаһыл, чаашка.Толору ааҕыҥ → бөлөҕүнэн, алта секторкөлүөһэСекторКөлүөһэҕэ ячейкалар быстыбат дуоҕата, остуол ойуутугар бөлөхтөн уратылаах.Толору ааҕыҥ → бөлөҕүнэн уонна үс өҥ бөлөҕүнэн бэрэбиэркэлээтэххэ, ханныга эмэ ааһар. Көннөрүү: тесы дааннайы көрүөххэ иннинэ быһаарыҥ, биирдэ ыытыҥ уонна саҥа дааннайынан туоһулааҥ. «Кэлтэгэй» көлүөһэни булар көрдөөһүн бэйэтэ үксүгэр түмүгү үөскэтэр.
Суолталаах буолуу уонна кээмэй
Улахан выборка кыра кэлтэгэйдээһини суолталаах оҥоруон сөп. 1/37 оннугар 1/36,5 тахсар ячейка — дьиҥнээх алдьаныы, хас да мөлүйүөн эргитиигэ суолталаах буолуо, ол эрээри 1-гэ 35 төлөбүргэхарчыТөлөбүрКыайбыт ставка тугу төннөрөрө, төннөрүллэр ставка үрдүнэн «1-гэ X» диэн этиллэр.Толору ааҕыҥ → ол да буоллар харчыны сүтэрдиэ. Оонньооччуга дьайыы кээмэйэ суолталаах: ханнык эмэ ячейка 1/36 эбэтэр ордук тахсар дуо, төһөнөн? Хи-квадрат көлүөһэ туһунан этэр; ставка туһунан тахсар кыах эрэ этэр.
Кыах (мощность)
Атын сыыһа — баар кэлтэгэйдээһини көрбөккө хаалыы. 1 000 эргитиигэ 1/30 тахсар ячейканы (наһаа улахан кэлтэгэйдээһин) 5% таһымынан сэрэй аҥаар түгэнигэр эрэ булаллар. Итини өй-сүрэх буолбакка, выборка кээмэйэ көннөрөр. Ахсааннары выборка кээмэйин сирэйэ биэрэр.
Практическай стандарт
Кэлтэгэйдээһин туһунан этии интэриэһинэй буоларыгар: эрдэ талыллыбыт тест, 0,05 буолбакка p < 0,01, сэрэй ол кээмэйдээх тутулуга суох выборкаҕа хатылааһын, уонна хатылааһын кэннэ ордук ячейкалар тахсар кыахтара 1/34 эбэтэр ордук. Бу стандарт оонньуу историятыгар аҕыйахта эрэ ситиһиллибитэ, уонна аһаҕас дааннайдарга көрдөххө, билиҥҥи көрүллэр көлүөһэҕэ биирдэ да ситиһиллибэтэҕэ.
Ыйытыылар
1920-с сыллартан үгэс. Туох да туспа өттө суох; элбэх көлүөһэни көрөргө 0,01 ордук сөптөөх кыраныыса.
Баҕар, тэҥ түмүктэри биэрбэт. Ол дилер дьайыыта, суруйуу сыыһата эбэтэр дааннайы киллэрии сыыһата буолуон сөп. Хатылааҥ.
Суох. Тарҕаныы алдьаммытын этэр. Ханна буоларын сектор анализа уонна дьайыы кээмэйэ этэллэр.
Математика оонньуута
Бастаан бэйэҕит боруобалааҥ. Хас биирдии быһаарыы сабыллан турар; бэлэм буоллаххытына арыйыҥ.
Биир икки зеролаахкөлүөһэЗероХаннык да тэҥ төлөбүрдээх, дюжинаҕа эбэтэр колоннаҕа ставка бүрүйбэт соҕотох күөх ячейка; казино өлүүтүн төрүтэ. Эмиэ: биир зеро, 0.Толору ааҕыҥ → көлүөһэҕэ бастакы дюжинаставкаДюжина1–12, 13–24 эбэтэр 25–36, төлөбүрэ 2:1.Толору ааҕыҥ → 3 000 эргитиигэ 742 төгүл тахсыбыт диэн суруллубут. Ол орто суолтаттан төһө стандартнай отклонениенанматематикаСтандартнай отклонениеДисперсияттан квадратнай силис; түмүк күүтүллэр суолтаттан үгэс ыраахтыгар.Толору ааҕыҥ → аллара буоларый, чиэһинэй көлүөһэ оннугу төһө элбэхтик оҥоруой?
Быһаарыыны көрдөр
Хоруй 8,1 стандартнай отклонение кэриҥэ аллара. Чиэһинэй көлүөһэ оннугу 3 × 10¹⁵ холонууттан биирдэ кэриҥэ оҥоруо этэ, ол аата хаһан да. Боппуруоһу кытта бэчээттэммит хоруй 11,75 диир; биһиги 8,07 ылабыт.
Бастакы дюжина 38 ячейкаттантэрилЯчейкаРоторга нүөмэрдэммит 37 ячейкаттан биирдэстэрэ. Эмиэ: хаһыл, чаашка.Толору ааҕыҥ → 12-ни хабар. 3 000 эргитиигэ ортотунан 3 000 × 12/38 = 947,4 түбэһии, тарҕаныыта √(3 000 × 12/38 × 26/38) = 25,5.
742 орто суолтаттан 205,4 аллара: 205,4/25,5 = 8,07 тарҕаныы.
Чиэһинэй көлүөһэ үс тарҕаныынан аллара 740 холонууттан биирдэ кэриҥэ түһэр; аҕыс тарҕаныынан — 3 × 10¹⁵-тэн биирдэ кэриҥэ (колокол курдук кривой, биир өттө). Аахааччы үс дюжинаттан саамай мөлтөҕүн бэлиэтээбитин учуоттааһын суолталаах туох да уларыппат. Маннык түмүк көлүөһэ эбэтэр ааҕыы сыыһатын этэр. Биир зеролаах көлүөһэҕэ оннук ахсаан 9,0 тарҕаныынан аллара буолуо этэ (орто 973,0, тарҕаныыта 25,6).
Күлүү түгэнэ
Сүүрбэ чиэһинэй көлүөһэттэн биирэ «суолталаах». Ахсаан ону бэлиэтиир.
Источниктар
- Pearson, K. “On the criterion that a given system of deviations from the probable…”
- Feller, W. An Introduction to Probability Theory and Its Applications, Vol. 1.
- Wizard of Odds. “Ask the Wizard”, рулетка туһунан ыйытыылар.